Dolar 32,5376
Euro 34,6704
Altın 2.503,06
BİST 9.642,56
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Afyon 22°C
Az Bulutlu
Afyon
22°C
Az Bulutlu
Per 20°C
Cum 14°C
Cts 18°C
Paz 19°C

Yasin Şen Yazdı: Bilmecelerin Adlandırılması

Yasin Şen Yazdı: Bilmecelerin Adlandırılması

Kurumsal Web Tasarım

Bilmeceler, Dîvânü Ligâti’t-Türk esas alınırsa Türk Edeiyatı’nın en eski mahsullerinden birisidir. Daha bu eserde bilmeceleri karşılayan kelimelere rastlamaktayız. “Ol mene söz tabuzdı.”, “Tabuzug tabızdı.” gibi cümleler “O bana bilmece söyledi.” ve “Bilmece sordu.” gibi anlamlara gelmektedir. Buradaki tab- fiili bulmak anlamında kullanılmıştır. Bugün bazı Türk lehçelerinde bu kelimeden türeyen ve bilmece anlamına gelen tapmacık, tapmaca (Azerbaycan, Kırım Nogayları), tapışmak (Özbekler), tabışkak, tabkır, tavısak, tobollor (Altay Bölgesi), tabcan (Abakan Tatarları), tabcan-nımah (Kırgızlar), tabzuğ (Başkurtlar) kelimeleri türetilmiştir. Bunun yanı sıra Türkmenler bilmeceyi matal olarak isimlendirmekte, yine bu edebî tür Kırgızlar, Kazaklar ve Karakalpaklar arasında ise cumbak, yumak olarak bilinmektedir.[1] Bütün bu isimlendirmelerin ortak noktası bilmecenin bir işaret edilen bir şeyi bulmaya yönelik olmasıdır. Nitekim tapmaca[2], bilmece, bulmaca isimlendirmeleri bunu göstermektedir.

Bilmeceler, söylendikleri yerlere göre çeşitli isimler alırlar. Daha başından beri bilmecelerin Türk Edebiyatında örneklerine rastlanması onların çeşitli isimler altında karşımıza çıkmasının sebeplerinden birisidir. Meselâ Divânu Lügâti’t-Türk’te bilmeceler “tabuzgu nen, tabuzguk, tabzuk” gibi isimlerle karşımıza çıkar. Buradan anlaşıldığına göre bilmecelerin “tab-“ fiiliyle yakın bir ilgisi vardır.

Bilmecelerin gerek Anadolu’da gerekse Türk dünyasında farklı isimlerle karşımıza çıkması onun ne kadar işlevsel ve sevilen bir tür olduğunu göstermesi açısından dikkat çekicidir. Bilmeceler; sormaca, öğrenmece, mesel atmak, mesel satmak, tapmaca, matal, bilmeli matal gibi isimlerle karşımıza çıkmaktadır. Bu isimlendirmelere onların diğer türlerle olan ilişkisini ortaya koyduğu gibi muhtevaları hakkında da bazı ipuçları sergilemektedir.

Bilmeceler günümüzde bile mahalli olarak en güçlü Halk Edebiyatı türlerinden biri olarak karşımıza çıkmakta ve çeşitli isimlendirmelere muhatap olmaktadır. Mesela Bolu-Gerede’de bir bilmece sorma geleneğinin olduğu, tarafımızdan burada yapılmış derlemelerde ve bazı araştırmalarda belli olmaktadır. Gerede’de bilmeceler “sormaca”, “öğrenmece” gibi isimler alır.[3] Bu da gösteriyor ki, bilmecelerin daha başka isimlerle karşımıza çıkması mümkündür. Bolu-Dörtdivan yöresinde bilmece sorma geleneği “mesel satmak” olarak isimlendirilir. Buradan hareketle bilmecelerin “mesel” olarak adlandırıldığını kabul edebilir. Buradaki satmaktan kasıt bir şehir veya memleket vermeyi ifade eder. Bu satmak tabiri, Dörtdivan-Adakınıklı şair Servet Yüksel’in “Kestane” başlıklı bir şiirinde de şöyle geçmektedir:

Gel kestane patlatalım bu gece,

Şehir alıp köy satalım bu gece,

Memleketin meselesi deveyi,

Hendeklerden atlatalım bu gece…[4]

Görüldüğü üzere Anadolu’nun muhtelif yerlerinde bilmeceler mahalli isimlendirmelerle yaşamaktadır. Bunların en bilineni yukarıda zikredilen isimlerden sonra mesel atmak ve mesel satmak şeklindedir. Nitekim Çankırı’da derlenen şu örnek de bu isimlendirme görülür:

Bi mesel satcâm bil

Âzıyın (Ağzının) içindeki dil

Ya on köyün camisini vir

Ya asıl öl[5]

[1] Abdurrahman Güzel-Ali Torun, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, Akçağ Yayınları, 10. Baskı, Ankara 2017, s. 241.

[2] Ahmet Caferoğlu, Van’dan derlediği bilmeceleri “tatmaca” başlığı altında vermiştir. Bkz.: Ahmet Caferoğlu, Anadolu İlleri Ağızlarından Derlemeler, TDK Yay. 2. Baskı, Ankara 1995, s. 48.

[3]Hacer Kutay, “Bilmecelerimiz”, Gerede Dergisi Gerkav Gerede Kültür, Kalkınma ve Dayanışma Vakfı Bülteni Y.: 20, S.: 20, Haziran 2015, s. 66.

[4] Ahmet Caferoğlu, Anadolu Ağızlarından Toplamalar, TDK Yay. 2. Baskı, Ankara 1994, s. 135.

[5] Servet Yüksel, Aynalardan Bakan Sen Misin -Şiirler-, Ankara 1997, s. 24.

Yasin Şen – Afyon Haber
YAZARIN EKLEMİŞ OLDUĞU YAZILAR
21 Aralık 2021 18:22
4 Ekim 2021 00:01
16 Aralık 2021 13:53
8 Ekim 2021 04:42
7 Ekim 2021 02:24
YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.