Şeffaf Plak Tedavisi Bittikten Sonra Ne Olur: Pekiştirme Dönemi ve Nüks Riski

Son plak seti çıkarıldığında dişler hedeflenen konumdadır, ancak onları o konumda tutan kemik ve bağ dokusu düzeni henüz oturmamıştır. Ortodontide tedavinin bu ikinci aşamasına pekiştirme dönemi denir. Şeffaf plak tedavisi de dahil olmak üzere her ortodontik tedavi bu aşamayı içerir; pekiştirme yapılmadığında dişlerin eski konumlarına doğru geri kayması, yani nüks, gerçek bir olasılıktır.

Pekiştirmenin hangi araçla ve hangi düzende yürütüleceği hastadan hastaya değişir. Başlangıçtaki kapanış bozukluğunun türü, dişlere yaptırılan hareketin cinsi, hastanın yaşı ve dişeti sağlığı bu kararı etkiler. Bu yüzden pekiştirme, tedavi biterken akla gelen bir ek adım değil, plan kurulurken konuşulması gereken bir başlıktır.

Dişler neden eski konumuna dönme eğilimi taşır?

Diş, kemiğe doğrudan kaynamış değildir. Kök ile kemik arasında periodontal bağ adı verilen elastik bir doku bulunur ve diş bu dokudan asılı durur. Plak serisinin uyguladığı hafif kuvvet bağ dokusunu gerer, kemik kökün önünde erir, arkasında yeniden yapılanır ve diş yeni konumuna taşınır. Kuvvet kalktığında gerilmiş lifler eski uzunluğuna dönmek ister. Kemiğin yeni konuma göre olgunlaşması haftalar alır, dişeti içindeki bazı lif grupları ise çok daha yavaş uyum sağlar. Bu geçiş süresince dişleri yerinde tutan şey artık plak değil, pekiştiricidir.

Buna bir de ağzın kendi kuvvet dengesi eklenir. Dil içeriden, dudak ve yanak dışarıdan baskı uygular; çiğnemede alt ve üst dişler birbirine temas eder. Bu dengenin dişleri yeni konumda destekleyip desteklemediği her vakada aynı değildir. Geri dönme eğilimi bazı hareketlerde belirgin biçimde daha yüksektir:

• Dönük, yani rotasyonlu dişlerin düzeltilmesi
• Kapatılmış diş aralıkları
• Genişletilmiş diş kavsi
• Ağır çapraşıklığın açılması
• Derin kapanışın azaltılması

Pekiştirme dönemi ne zaman başlar, ne kadar sürer?

Pekiştirme, aktif hareketin bittiği gün başlar ve kendi takvimi vardır. Sık kullanılan yaklaşım, ilk dönemde pekiştiriciyi gün içinde de takmak, dokular oturdukça kullanımı gece uykusuna indirmektir. Uzun vadede gece kullanımının sürdürülmesi yaygın bir öneridir, çünkü dişlerin konumu hayat boyu tümüyle sabit kalmaz. Bu takvimin kişiye özel biçimi tedaviyi yürüten hekim tarafından belirlenir; herkes için geçerli bir gün sayısı verilmez.

Hangi hareketin ne ölçüde geri dönme eğilimi taşıdığını, o hareketi planlayan hekim değerlendirebilir. Bu nedenle izmir de şeffaf plak tedavisi uygulayan ortodonti uzmanı ile pekiştirme dönemini ilk planlama görüşmesinde konuşmak, tedavi bittikten sonra sormaktan daha işlevlidir. Pekiştiricinin türü, kaç çenede kullanılacağı ve kontrol düzeni bu görüşmede netleşir.

Şeffaf plak izmir aramalarında pekiştirme dönemi çoğu zaman gözden kaçar, oysa tedavinin kalıcılığı bu döneme bağlıdır. Aktif hareket biter, planın kendisi bitmez.

Tedavinin kısa sürmesi, pekiştirme döneminin de kısa olacağı anlamına gelmez. Şeffaf plak tedavisinde hafif vakalar için 3-6 ay, orta düzey vakalar için 6-12 ay, kompleks vakalar için 12-18 ay gibi süreler ortalama olarak paylaşılır ve bunlar taahhüt değildir. Dahası bu ortalamalar aktif hareket süresini anlatır, pekiştirme dönemini kapsamaz. Üç ayda düzelen bir çapraşıklığın da yerinde tutulması gerekir.

Sabit pekiştirici ile hareketli plak arasındaki fark

İki temel seçenek vardır. Sabit pekiştirici, dişlerin arka yüzeyine yapıştırılan ince bir teldir ve hasta tarafından çıkarılamaz. Hareketli pekiştirici ise şeffaf plağa benzeyen, takıp çıkarılabilen bir apareydir; damak plağı ile ön telden oluşan Hawley tipi klasik model de bu gruba girer. Birçok planda ikisi birlikte kullanılır, örneğin alt ön bölgeye sabit tel, üst çeneye hareketli plak biçiminde.

Seçim estetik tercihten çok vakanın kendisiyle ilgilidir. Rotasyonu ağır bir ön bölge veya kapatılmış bir diş aralığı söz konusuysa sabit tel öne çıkabilir. Dişeti sağlığı hassas olan ya da telin altını temizlemekte zorlanacağı öngörülen bir hastada hareketli seçenek daha uygun olabilir. Buna karşılık pekiştiriciyi düzenli takmayacağı baştan belli olan bir hastada yalnızca hareketli plağa dayanan bir plan zayıf kalır. Karar, bu iki riskin hangisinin daha ağır bastığına göre verilir.

Pekiştirici kırılırsa, kaybolursa veya sıkı gelirse

Pekiştirme döneminin en kritik anları bunlardır, çünkü koruma kalktığında hareket kısa sürede başlayabilir. İzlenecek yol şudur:

1. Plak kaybolduysa veya kırıldıysa muayenehaneyi geciktirmeden arayın. Birkaç gün içinde başlayan kayma, haftalar sonra geri alınması daha zor bir soruna dönüşebilir.
2. Uzun süre takılmayan bir plak yeniden takıldığında sıkı geliyorsa bu, dişlerin bir miktar yer değiştirdiğinin işaretidir. Plağı zorlayarak oturtmaya çalışmayın, hekiminize gösterin.
3. Sabit teli dilinizde pürüzlü hissediyorsanız veya bir diş tele göre oynuyorsa, telin yapıştığı noktalardan biri ayrılmış olabilir. Ağrı olmasa bile kontrol gerekir.
4. Yedek pekiştirici konusunu hekiminize sorun. Kayıp durumunda sürecin kesintisiz devam etmesi için yedek bulundurmak çoğu planda işe yarar.

Bakım tarafında birkaç basit kural sorunların çoğunu önler. Termoplastik pekiştiriciler ısıyla şekil değiştirir; sıcak suyla yıkamak, bulaşık makinesine koymak veya güneşte kalan bir aracın içinde bırakmak plağı kullanılamaz hale getirebilir. Ağızdan çıkan plak peçeteye değil kutusuna konur, çünkü peçeteye sarılan plakların yanlışlıkla atılması sık görülür. Temizlik ılık su ve yumuşak bir fırça ile yapılır.

Tedavi sonunda ek plak seti gerekmesi ne anlama gelir?

Şeffaf plak tedavisinde seri tamamlandığında dişlerin planlanan konuma tam olarak ulaşmadığı görülebilir. Böyle durumlarda ağız yeniden taranır ve kalan hareket için ek bir plak seti planlanır. Bu, nüks ile aynı şey değildir: nüks ulaşılmış bir sonucun geri kaymasıdır, ek set ise henüz tamamlanmamış bir hareketin sürdürülmesidir. İkisinin karıştırılması, hastanın gereksiz yere tedavinin başarısız olduğunu düşünmesine yol açar.

Nedeni çoğu zaman biyolojiktir. Üç boyutlu simülasyon planlanan diş hareketini gösterir ve bu bir hedeftir; kemiğin, bağ dokusunun ve dişetinin bu hedefe verdiği yanıt kişiden kişiye değişir. Plağın günde 20-22 saat takılmadığı dönemler, plak ile diş yüzeyi arasındaki temasın beklenen biçimde kurulmaması ve dişin kendi anatomisi de sonucu etkiler. Ek set ihtimalinin tedavi başında konuşulmuş olması, bu aşamayı hasta açısından sürpriz olmaktan çıkarır.

Nüks mü, yaşa bağlı doğal değişim mi?

Dişler ortodontik tedavi görsün veya görmesin hayat boyu bir miktar yer değiştirir. Alt ön dişlerde ilerleyen yaşla birlikte hafif çapraşıklık görülmesi yaygındır ve hiç tedavi görmemiş kişilerde de ortaya çıkar. Bu nedenle tedaviden yıllar sonra fark edilen küçük bir değişimin tamamını nüks saymak doğru olmaz. Ayrım önemlidir, çünkü nüks pekiştirme planının gözden geçirilmesini gerektirirken yaşa bağlı değişim çoğu zaman izlemeyle yönetilir.

Yaygın bir inanış, yirmi yaş dişlerinin öne doğru itip alt keserleri çapraşık hale getirdiğidir. Bu ilişki üzerine yapılan çalışmalar tutarlı ve nedensel bir sonuç ortaya koymuş değildir; geç dönemde ortaya çıkan çapraşıklık, yirmi yaş dişi hiç gelişmemiş kişilerde de görülebilir. Yirmi yaş dişiyle ilgili karar bu nedenle çapraşıklık kaygısı üzerinden değil, dişin kendi konumu ve durumu değerlendirilerek verilir.

Ayrımı yapan şey kayıttır. Tedavi başındaki ve sonundaki ağız içi tarama, fotoğraf ve radyografiler saklanmışsa, dişlerin hangi yönde ve ne kadar hareket ettiği tahmin olmaktan çıkıp ölçüm haline gelir. Uzm. Dt. Çağrı Şibal’ın İzmir Bayraklı’daki muayenehanesinde yürüttüğü dijital iş akışında da ağız içi 3D tarama, dijital planlama ve üç boyutlu simülasyon yer alır; bu kayıtlar yıllar sonra yapılacak karşılaştırma için referans oluşturur.

Yıllar sonra ikinci kez tedavi gündeme geldiğinde

Geçmişte diş teli veya plak tedavisi görmüş, sonra dişlerinde kayma fark eden hastalar ortodonti pratiğinde sık karşılaşılan bir gruptur. Yeniden tedaviye karar vermeden önce cevaplanması gereken soru şudur: ne oldu da geri döndü? Verilen cevap ikinci planın içeriğini doğrudan değiştirir.

• Pekiştirici hiç kullanılmadıysa veya erken bırakıldıysa sorun büyük ölçüde koruma eksikliğidir; yeni planın pekiştirme ayağı baştan daha net kurulur.
• İlk tedavide iskeletsel bir uyumsuzluk yalnızca dişler üzerinden telafi edilmişse, aynı yaklaşımın tekrarı benzer bir sonuca çıkabilir.
• Diş kaybı, aşınma, dolgu veya kaplama gibi sonradan gelişen durumlar kapanışı değiştirmiş olabilir; bu durumda ortodonti tek başına yeterli olmayabilir.
• Dişeti ve kemik desteği zayıflamışsa hareket planı buna göre ele alınır. Ortodontik hareket, periodontal sağlık değerlendirilmeden başlatılmaz.

Hafif ve sınırlı nükslerde ikinci sürecin ilkinden kısa olması beklenir, çünkü kat edilecek mesafe genellikle küçüktür. Yine de kapsamı belirleyen şey ilk tedavinin süresi veya aradan geçen yıl sayısı değil, bugünkü muayene bulgusudur. Ağız içi muayene, gerekli radyografiler ve mümkünse eski kayıtlarla karşılaştırma yapılmadan hangi araçla ne kadar yol alınacağı söylenemez.

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Nüksün derecesi, pekiştirici seçimi ve yeniden tedavi kararı ortodonti uzmanının muayenesi sonrasında kişiye özel olarak verilir.