5×5 L Matrisi ve Fine-Kinney ile Risk Değerlendirmesi Yaklaşımları

İşyerlerinde aynı tehlikenin farklı koşullarda ortaya çıkması, risk değerlendirmesinde kullanılan hesaplama yönteminin önemini artırır. Bir tehlikenin gerçekleşme olasılığı ve oluşturabileceği zararın şiddeti temel değerlendirme ölçütleridir. Ancak çalışanların söz konusu tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığı da riskin önceliklendirilmesinde belirleyici olabilir. İş sağlığı ve güvenliği çalışmalarında kullanılan 5×5 L matrisi ile Fine-Kinney yöntemleri, bu değişkenleri farklı hesaplama yaklaşımlarıyla ele alır.

İşyerinin faaliyet alanına ve tehlike profiline uygun yöntemin belirlenmesi, risk analizi sürecinde dikkate alınması gereken konulardan biridir. FirstİSG tarafından hazırlanan yöntem karşılaştırma kılavuzunda 5×5 L matrisi ve Fine-Kinney başta olmak üzere farklı değerlendirme yaklaşımlarının hesaplama mantıkları ve kullanım alanları açıklanır. İki yöntemin temel ayrımı, Fine-Kinney yaklaşımında maruz kalma frekansının bağımsız bir değişken olarak hesaplamaya katılmasıdır.

5×5 L Matrisi Risk Değerlendirmesinde Nasıl Kullanılır?

5×5 L tipi matris, tehlikenin istenmeyen bir olaya yol açma olasılığı ile bu olayın meydana gelmesi durumunda ortaya çıkabilecek zararın şiddetini çarparak risk puanı oluşturan bir değerlendirme yöntemidir. Her iki değişken de genellikle 1 ile 5 arasında puanlanır. Elde edilen sonuç, değerlendirme tablosunda ilgili risk düzeyinin belirlenmesine yardımcı olur.

Yöntemin temel hesaplama formülü şöyledir:

Risk puanı = Olasılık × Şiddet

Olasılık, belirlenen tehlikenin mevcut çalışma koşullarında zararla sonuçlanabilecek bir olaya dönüşme ihtimalini ifade eder. Şiddet ise olayın gerçekleşmesi halinde ortaya çıkabilecek yaralanma, sağlık sorunu veya diğer zararların ağırlığına karşılık gelir.

Örneğin bir üretim alanında çalışanların kaygan zemin nedeniyle düşme tehlikesi değerlendirilsin. İncelemeyi yapan ekip, mevcut koşulları dikkate alarak olasılığı 3 ve olası zararın şiddetini 4 olarak belirlediğinde risk puanı 12 olur. Bu sonuç, kullanılan matrisin önceden tanımlanmış risk düzeyi tablosuna göre yorumlanır.

Buradaki 3 ve 4 değerleri örnek hesaplama amacıyla seçilmiştir. Gerçek değerlendirmede zeminin durumu, çalışan hareketliliği, mevcut koruyucu önlemler ve olası yaralanmanın niteliği incelenmeden puan belirlenmemelidir.

Beş olasılık ve beş şiddet düzeyinin bir araya gelmesiyle oluşturulan matris, 25 farklı hücre içerir. Çarpım sonucunda elde edilebilecek risk puanları 1 ile 25 arasındadır. Farklı olasılık ve şiddet kombinasyonları aynı puanı verebildiğinden yalnızca toplam skora bakmak yerine iki değişkenin de ayrı ayrı incelenmesi gerekir.

Fine-Kinney Yönteminde Frekans Neden Ayrı Hesaplanır?

Fine-Kinney yöntemi, olasılık ve şiddete ek olarak tehlikeye maruz kalma sıklığını da hesaplamaya dahil eder. Frekans olarak adlandırılan bu değişken, çalışanların belirli bir tehlikeyle hangi aralıklarla karşılaştığını gösterir.

Yöntemin temel formülü şu şekildedir:

Risk puanı = Olasılık × Frekans × Şiddet

Fine-Kinney yaklaşımında olasılık, istenmeyen olayın gerçekleşme ihtimalini; frekans, tehlikeye maruz kalmanın tekrarlanma sıklığını; şiddet ise olay gerçekleştiğinde ortaya çıkabilecek zararın büyüklüğünü ifade eder.

Bu ayrım özellikle aynı tehlikeye farklı sıklıklarda maruz kalan çalışanların bulunduğu işyerlerinde önem taşır. Bir bakım çalışanının belirli bir ekipmana ayda birkaç kez yaklaşması ile aynı ekipmanın yakınında her gün çalışan bir operatörün maruziyeti aynı olmayabilir.

Fine-Kinney yönteminde olasılık ve frekansın birbirinden bağımsız değerlendirilmesi, maruziyet farklılıklarının hesaplamada ayrıca gösterilmesini sağlar. Bununla birlikte frekans değeri belirlenirken yalnızca bir işin ne sıklıkla yapıldığına değil, çalışanların ilgili tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığına odaklanılmalıdır.

Örneğin her gün gerçekleştirilen bir bakım faaliyetinde tehlikeli bölgeye yalnızca haftada bir kez giriş yapılıyorsa maruziyet sıklığı ile işin yapılma sıklığı birbirinden farklıdır. Bu iki durumun aynı kabul edilmesi, risk puanının çalışma koşullarını yeterince temsil etmemesine yol açabilir.

İki Yöntemin Hesaplama Mantığı Arasındaki Farklar

5×5 L matrisi ve Fine-Kinney, risklerin belirlenmesi ve önceliklendirilmesi amacıyla kullanılan puanlama yaklaşımlarıdır. Bununla birlikte değişken sayıları, değerlendirme ölçekleri ve ortaya çıkan puanların yorumlanma biçimleri farklıdır.

Tablodaki puanlama ölçekleri yöntemlerin yaygın uygulama biçimlerini göstermektedir. Değerlendirmede kullanılan ölçeğin ve risk düzeyi eşiklerinin çalışma başlamadan önce açıkça tanımlanması gerekir.

İki yöntemde hesaplanan sayısal sonuçlar doğrudan karşılaştırılamaz. Örneğin 5×5 matrisinde hesaplanan 20 puan ile Fine-Kinney yöntemindeki 200 puan, aynı ölçeğin farklı büyüklükleri değildir. Her sonuç kendi yönteminin puan aralıkları ve değerlendirme kriterleri çerçevesinde yorumlanmalıdır.

Frekans Değişkeni Risk Puanını Nasıl Etkiler?

Fine-Kinney yönteminde diğer değişkenler sabit tutulduğunda frekans değerinin yükselmesi, hesaplanan risk puanını da artırır. Bu ilişkiyi göstermek için aynı tehlikeye farklı sıklıklarda maruz kalınan varsayımsal iki çalışma durumu ele alınabilir.

Her iki durumda da olasılık 3 ve şiddet 15 olarak kabul edilsin. İlk çalışma durumunda frekans 1, ikinci durumda ise 6 olarak belirlensin.

Örnek hesaplamada birinci durumun risk puanı 45, ikinci durumun risk puanı ise 270 olarak elde edilir. Olasılık ve şiddet değerleri değişmediği halde frekansın farklılaşması toplam sonucu değiştirmiştir.

Bu örnek, Fine-Kinney yönteminin matematiksel işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Gerçek bir işyerinde maruziyet sıklığındaki değişim, olayın gerçekleşme olasılığını da etkileyebilir. Bu nedenle değerlendirme ekibinin yalnızca frekansı değiştirip diğer değişkenleri otomatik olarak sabit kabul etmesi doğru olmayabilir.

Ayrıca yüksek bir risk puanı, tek başına kazanın ne zaman veya hangi olasılıkla gerçekleşeceğine ilişkin kesin bir tahmin değildir. Puanlama, tehlikelerin değerlendirilmesine ve kontrol önlemlerinin önceliklendirilmesine yardımcı olan bir araçtır.

Risk Değerlendirmesinde Hangi Yöntem Tercih Edilmeli?

Yöntem seçimi, işyerinin faaliyet türüne ve değerlendirilen tehlikelerin özelliklerine göre yapılmalıdır. Genel işyeri tehlikelerinin incelendiği bir ofis veya küçük atölyede 5×5 L matrisi kullanılabilir. İnşaat, maden veya yoğun üretim faaliyetleri gibi maruziyet sıklığının değerlendirmede belirgin rol oynadığı ortamlarda Fine-Kinney yaklaşımı tercih edilebilir.

Ancak sektör adı, yöntem seçimini tek başına belirlemez. Aynı işyerinde farklı faaliyetler için farklı yaklaşımların kullanılması da mümkündür. Örneğin genel çalışma alanları 5×5 matrisiyle değerlendirilirken sık tekrarlanan belirli bir faaliyet için Fine-Kinney yöntemi kullanılabilir.

Yöntem belirlendikten sonra tehlikelerin doğru tanımlanması, mevcut önlemlerin incelenmesi ve saha koşullarının değerlendirilmesi gerekir. Risk raporu hazırlanırken kullanılan puanlama ölçeği, her tehlike için belirlenen değişkenler, hesaplanan sonuçlar ve planlanan kontrol önlemleri anlaşılır biçimde kaydedilmelidir.

Risk Puanının Hesaplanmasından Sonra Ne Yapılmalı?

Risk puanı elde edilmesi, değerlendirme sürecinin tamamlandığı anlamına gelmez. Belirlenen tehlikeler için uygun kontrol önlemlerinin seçilmesi, sorumluların belirlenmesi ve uygulamanın takip edilmesi gerekir. Saha raporu hazırlanırken tespit edilen tehlikenin bulunduğu alan, mevcut çalışma koşulları ve önerilen önlemler açıkça belirtilmelidir.

Önlemlerin uygulanmasından sonra kalan riskin yeniden değerlendirilmesi de önemlidir. Örneğin kaygan zeminin giderilmesi, tehlikeli bölgeye erişimin sınırlandırılması veya uygun koruyucu sistemlerin kurulması, değerlendirmede kullanılan değişkenleri etkileyebilir. Yeni puanlama, önlemlerin sahada gerçekten uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilerek yapılmalıdır.

İş sağlığı ve güvenliği alanında yapay zekâ destekli yazılım çözümleri sunan FirstİSG, saha verilerinin değerlendirilmesi ve risk puanlama süreçlerinin dijital ortamda yürütülmesine yönelik bir platformdur. Platformun yöntem karşılaştırma kılavuzu, farklı risk değerlendirmesi yaklaşımlarının hesaplama mantığını ve kullanım alanlarını anlamak isteyenler için açıklayıcı bilgiler içerir.

Dijital araçlarla hazırlanan risk skorları ve yapay zekâ destekli değerlendirmeler, iş güvenliği uzmanının ve ilgili değerlendirme ekibinin mesleki incelemesinin yerine geçmez. İSG çalışmalarında kullanılan verilerin doğruluğu, hesaplama sonuçlarının uygunluğu ve belirlenen önlemlerin işyerinin gerçek koşullarını karşılayıp karşılamadığı yetkili kişiler tarafından değerlendirilmelidir.