Aşık Mahzuni Şerif türkülerinde toplumsal anlatı ve ozanın konu haritası

Ozan sözü, bir topluluğun neyi konuştuğunu kayda geçirir. Bu kaydın en görünür yeri türkü adlarıdır. Türkü Dostları arşivinde sanatçıya göre listeleme yapıldığında, Aşık Mahzuni Şerif sayfasındaki türkü adları vergi, zam, göç, mahkeme, meclis, barış gibi konuları arka arkaya sıralar.

Bu yüzden bir ozanın listesi, tek tek türkü dinlemekten başka bir bilgi verir. Liste bütün olarak okunduğunda ozanın gündemi görünür hale gelir. Türk Halk Müziği arşivinde sanatçı sayfası bu okumayı üç alanla mümkün kılar: türkü adı, eser sahibi ve kaynak, yöre.

Ozanın repertuvarı neden toplumsal bir kayıt sayılır?

Halk müziği arşivlerinde yöreye göre yapılan listelemede kaynak sütunu kayıttan kayda değişir. Farklı ozan ve kaynak kişi adları yan yana gelir. Sanatçıya göre listelemede ise bu sütun tek bir ada sabitlenir. Konu çeşitliliği o zaman türkü adlarına taşınır.

Fark küçük görünür, sonucu büyüktür. Yöre listesinde konu, bir bölgenin ortak birikimidir. Halk ozanı listesinde konu, tek bir söyleyicinin seçimidir. Seçim yapıldığı için, hangi konunun türkü sözüne girdiği izlenebilir hale gelir.

Aşık Mahzuni Şerif türkülerinin adları hangi konuları gösteriyor?

Liste alfabetiktir, konuya göre sıralanmaz. Yine de adlar konu alanlarına göre gruplandığında düzenli bir dağılım çıkar. Aşağıdaki tablo, türkü arşivinde birebir geçen adlardan örnekler taşır.

Arşivde türkü sözleri, türkü notaları ve türkü hikayeleri ayrı bölümlerde tutulur. Konu haritası çıkaran okur önce türkü adlarını tarar, sonra bu bölümlere geçer.

Yer adı konuya girer, yöre alanı künyede kalır

Yöre listelerinde coğrafya bir künye bilgisidir. Türkü, derlendiği yere göre o yörenin adıyla anılır. Halk ozanı listesinde ise yer adı sıkça konunun kendisine taşınır.

Listede Maraş Dramı, Elbistan Özlemi, Elbistan Yeli, Hurman Vadisi, Sivas, Diyarbakır Geceleri, İstanbul ve Ankara gibi adlar bulunur. Bu adlar bir derleme yerini değil, türkünün konuştuğu yeri gösterir.

Kayıtların yöre alanı ise liste boyunca aynı kalır ve Afşin görünür. Arşivde Aşık Mahzuni Şerif sayfasındaki listeyi tarayan okur bu ikiliği hemen fark eder. Yer adı başlıkta gezer, künye alanı sabit durur.

Ozan kime sesleniyor?

Toplumsal anlatı bu listede soyut bir gözlem olarak durmaz. Türkü adlarının pek çoğu doğrudan bir muhataba yönelir. Aşık Veysel’e 1, Aşık Veysel’e 2, Veysel’e Mektup ve Veysel’e Ünleme aynı ada yönelen dört ayrı kayıttır.

Ahmet Kaya’ya, Durmuş’a Mektup, Erzurumlu Emrah’a Öykünme ve Öğretmenim de aynı biçimdedir. Muhatabı belli olan türkü sözü, genel bir yakınma olmaktan çıkar. Kime söylendiği bilindiği için iddiası da açık olur.

Aynı konu neden birden çok kez söze giriyor?

Listede bazı konular tek türküyle bitmez. Barışa Çağrı, Barışın Önemi, Kavgayı Durdurun ve Kavga Olmaz aynı meselenin dört ayrı denemesidir. Köyüm Köyüm ile Köyüme Benim de aynı konuya iki kez döner.

Tekrar, repertuvar okumasının verimli yanlarından biridir. Bir konu birçok kez türkü sözüne giriyorsa, o konu gündemde uzun süre kalmış demektir. Tek bir türküye bakarak bu görülmez. Ancak liste bütün olarak tarandığında ortaya çıkar.

Listeyi okurken işe yarayan ayrımlar

Konu haritası çıkarırken birkaç ayrım yanlış okumayı önler.

• Başlık konuyu işaret eder, sözü vermez; tahmininizi türkü sözleri sayfasında doğrulayın
• Parantez içindeki ikinci ad, çoğu kayıtta türkünün bilinen başka adı veya ilk dizesidir
• Yöre alanı türkünün konusunu değil, kaydın künye bilgisini gösterir
• Kaynak alanı, kaydın hangi ada bağlandığını belirtir
• Bazı kayıtlarda türkü notaları veya türkü hikayeleri bağlantısı bulunur
• Aynı konudaki türküleri yan yana koymak, tek tek okumaktan daha çok şey söyler

Sıralı bir tarama şu üç adımla yapılabilir.

1. Sanatçıya göre listeyi açın ve türkü adlarını baştan sona tarayın
2. Adları konu alanlarına ayırın, birden çok kez tekrar eden konuları işaretleyin
3. İşaretlediğiniz kayıtların türkü sözleri sayfasını açıp konu tahmininizi karşılaştırın

Bu liste neyi söylemez

Sanatçı sayfası bir yaşam öyküsü sunmaz. Sayfa, o ada bağlanan türküleri listeler. Adların konu dağılımı ozanın neyi türkü sözüne döktüğünü gösterir, hangi yılda ne yaşadığını değil.

İkinci sınır sıralamadan gelir. Liste alfabetiktir, kronolojik değildir. Konuların hangi sırayla gündeme girdiği bu listeden okunamaz. Arşiv 16 Nisan 2002 tarihinden beri yayında, dolayısıyla liste yıllar sonra yeniden taranabilir. Zaman çizgisini ise listenin kendisi vermez.

Sık sorulan sorular

Bir ozanın türkü listesi neyi ölçer?

Liste, bir ozanın hangi konulara döndüğünü ölçer. Türkü adları konu alanlarına ayrıldığında geçim, göç, hukuk, yönetim, barış ve inanç gibi kümeler belirir. Bir kümede birden çok kayıt varsa, o konu ozanın gündeminde tekrar etmiş demektir. Ölçüm türkü adlarına dayandığı için sonuç türkü sözleri ile doğrulanmalıdır.

Türkü adının parantez içindeki kısmı ne anlama gelir?

Arşivde bazı türkü adlarının yanında parantez içinde ikinci bir ifade görünür. Bu ifade çoğu kayıtta türkünün halk arasında bilinen başka adı veya ilk dizesidir. Arama yaparken iki adı da denemek gerekir, çünkü aynı eser farklı çevrelerde farklı adla anılabilir. Kayıt tek olsa da adı iki türlü aranabilir.

Ozan listesi ile yöre listesi arasındaki fark nedir?

Yöre listesinde yöre sabittir, kaynak sütunu ise kayıttan kayda değişir. Birden çok ozan ve kaynak kişi adı aynı sayfada görünür. Sanatçı listesinde bunun tersi olur. Kaynak sütunu tek bir ada sabitlenir, konu çeşitliliği ise türkü adlarına taşınır. İki liste bu yüzden farklı sorulara cevap verir.

Konu haritası için türkü sözlerini okumak şart mı?

Şarttır. Başlık yalnızca bir işaret verir, anlamı türkü sözleri belirler. Adından ekonomi konulu görünen bir türkü, sözlerinde başka bir meseleyi anlatıyor olabilir. Bu yüzden konu grupları önce adlardan kurulur, sonra türkü sözleri sayfaları açılarak sınanır. Arşivde her kaydın türkü sözü sayfası ayrı bir adreste durur.